
Merak dergisi
Sayı 2 · 10 Kasım 2026 Salı
Bilim
Perseverance, Mars’ta bir kayada korundum ışıması buldu
Görsel: NASA/JPL-Caltech · Kamu malı
Perseverance gezgininin SuperCam aleti, açık renkli bir kayayı lazerle vurduğunda 692,7 ve 694,1 nanometrede güçlü ve dar ışıma tepeleri buldu. Ekip bu sonuca şaşırdı. SuperCam atomik geçişlerin gecikmesini zamanlayabildiği için ekip, ışımanın korundumdaki kromdan geldiğini doğrulayabildi. Toplanabilir yakut henüz bulunmadı. Ancak küçük korundum kristalleri Mars’ın geçmişini anlamaya yardım ediyor. Korundum metamorfik ve pegmatitik bir mineraldir. Levha tektoniği olmayan Mars’ta bu mineralin bulunması beklenmezdi.
Neden önemli
Büyük göktaşı ve asteroit çarpmaları uzun süreli ısınmayla yerel metamorfizma yaratabilir. Bu nedenle küçük korundum kristalleri, Mars'ın geçmişindeki çarpma etkilerini anlamak için bir ipucu olabilir.
Kısa haberler
Işık hızında

Bilim
Chandra, yıldızın 113 günlük patlamalarında gizli yoldaşa işaret ediyor
Chandra X-ışını Gözlemevi verileri, dev ve kararsız bir yıldızın tekrarlayan patlamalarında gizli bir yoldaş cisme işaret ediyor. Yıldızın adı AT 2016blu. Yıldız, Dünya’dan yaklaşık 30 milyon ışık yılı uzaktaki NGC 4559 sarmal gökadasında yer alıyor. Gökbilimciler kütlesinin Güneş’inkinin en az 33 katı olduğunu tahmin ediyor. 2012 ile 2026 arasında yaklaşık her 113 günde bir en az 27 optik ışık patlaması saptandı. Yeni bir çalışma, yıldızdan her 113 günde madde çeken, daha önce gizli kalmış bir yoldaş cismi anlatıyor. Bu yoldaş ya yıldız kütleli bir kara delik ya da bir nötron yıldızı. Mart 2026 Chandra verileri, yıldızın 2001 ile 2002 arasındaki verilere göre X-ışınlarında en az 100 kat daha parlak olduğunu gösterdi. Bu karşılaştırma, patlamaların başlamasından önceki döneme dayanıyor. En iyi açıklamaya göre yıldızdan gelen madde, iki cismin oval yörüngesindeki en yakın geçiş sırasında bir nötron yıldızına ya da kara deliğe düşüyor.
- nötron yıldızı
- Nötron yıldızı, büyük kütleli bir yıldızın yoğun ve çökmüş çekirdeğidir. Bu haberde gizli yoldaş cismin olası kimliklerinden biri olarak geçiyor.
- optik ışık
- Optik ışık, gözlerimizin görebildiği dalga boylarındaki ışıktır. Bu haberde yıldızın tekrarlayan patlamaları bu türden ışıkta saptandı.
Bilim
NASA’nın simüle Mars görevinde ekip bir yıl sonra habitattan çıktı
31 Ekim’de dört mühendis, Houston’daki NASA Johnson Uzay Merkezi’nde bulunan 158 metrekarelik, 3D baskı bir habitattan çıktı. Kızıl gezegene yönelik simüle bir görev için orada bir yıldan biraz fazla kalmışlardı. Bu çalışma, NASA’nın uzun süreli simülasyon dizisinin ikincisiydi. Dizi, uzun süreli uzay görevlerinin astronotların sağlığını ve performansını nasıl etkilediğini sınamayı amaçlıyor. Ekip kendi ürünlerini yetiştirdi, bilim deneyleri yaptı ve habitatın dışındaki gezegen yüzeyi modelinde Mars yürüyüşleri gerçekleştirdi. Ekip ile görev kontrol arasındaki mesajlar, Dünya ile Mars arasındaki mesafeye göre 13 ile 22 dakikada ulaştı. Ekip ayrıca planlanmış iki haftalık bir iletişim kesintisini de yaşadı. NASA, bu derslerin izolasyonun ve sınırlı kaynakların astronotların iyi oluşunu ve verimliliğini nasıl etkilediğini anlamasına yardım edeceğini söylüyor.
- Mars yürüyüşleri
- Mars yürüyüşleri, ekibin habitatın dışında gezegenin yüzeyine ait bir model üzerinde gerçekleştirdiği çalışmalardır. Haberde simüle görev sırasında yapılan etkinlikler arasında sayılıyor.
Bilim
Dört gönüllü 378 günlük simüle Mars görevini tamamladı
Dört araştırma gönüllüsü 31 Ekim’de NASA’nın Mars Dune Alpha habitatından çıktı. Bu, ajansın ikinci yıllık Mars yüzeyi simülasyonunun sonu oldu. Ekip 378 gün boyunca pencere görmedi, dış dünyanın seslerini duymadı ve yakınlarıyla gerçek zamanlı konuşmadı. Gönüllüler 19 Ekim 2025’te Houston’daki Johnson Uzay Merkezi’nde bulunan, yaklaşık 1.700 fit karelik, 3D baskı habitata girmişti. Görev, CHAPEA (Crew Health and Performance Exploration Analog) Mission 2 adını taşıyordu. Ekip simüle Mars yürüyüşleri, robotik operasyonlar, habitat bakımı, egzersiz ve bitki yetiştirme çalışmalarına katıldı. Gönüllüler sağlık ve performans verisi topladı. Çalışmalar sınırlı kaynaklarla ve her yönde 22 dakikaya varan iletişim gecikmesiyle yürüdü. Görev sonrası iki haftalık değerlendirme ve toplantılar, araştırmacıların verileri ekibin deneyimleriyle birlikte yorumlamasına yardım edecek. Çalışma, 6 Temmuz 2024’te sona eren ilk CHAPEA görevinin üzerine kuruluyor.
Sanat
Son Lux’ın müzik videosu MASS MoCA’da 17 dakikalık yerleştirme olarak gösterildi
Son Lux’ın yeni müzik videosu geçen ay MASS MoCA’da gösterildi. Parça, müze ile Pioneer Works’ün ortak siparişi. Alex Cook ile birlikte yapıldı. Eser, 17 dakikalık sürükleyici bir yerleştirme olarak sunuldu. Adı Out Into Us (Slow Down) ve grubun dokuzuncu stüdyo albümünün yayımına eşlik ediyor. Çok ortamlı bu çalışmada sanatçılar, bir şeyi yapmanın ya da anlamanın ne kadar sürebileceği gibi derin hissedilen insan deneyimlerine yöneldi. Video, bir masa etrafında oturan ve birbirinin yanında vakit geçiren çok kuşaklı bir aileyi gösteriyor. Dev bir toz bulutu sahneleri, izleyiciyi en az bir yüzyıl geriye taşıyor. Bu sahneler Dust Bowl dönemini çağrıştırıyor.
- Hudson River School
- İdealize edilmiş manzara resimleri geleneği. Kaynak, bu tür resimleri yerleşimcileri ovalara çekmeye yardım eden tarihsel propaganda olarak anıyor.

Bilim
ESCAPADE araçları Dünya yakın geçişlerini tamamladı, Mars’a yöneldi
NASA’nın iki ESCAPADE aracı, her biri motor ateşlemeli birer Dünya yakın geçişini tamamladı. Araçlar, Dünya’nın çekimini sürekli bir motor ateşlemesiyle birleştirerek Mars’a doğru sapan etkisi aldı. Araçlar 13 Kasım 2025’te Florida’daki Cape Canaveral Uzay Kuvvetleri Üssü’nden fırlatıldı. O sırada Dünya ve Mars, Güneş’in karşıt taraflarındaydı. İlk araç, gezegenin yüzeyinden yaklaşık 1.000 mil yükseklikten geçti. İkinci araç iki gün sonra, yüzeyden yaklaşık 650 mil yükseklikte aynı yaklaşmayı yaptı. İki araç şimdi Mars’a 10 aylık yolculuk için rotada. Mars yörüngesine giriş ateşlemeleri 7 ve 9 Eylül 2027 için planlanıyor. Yörüngeye girdikten sonra iki araç birlikte, formasyon halinde uçacak. Güneş’ten akan bir madde akımı olan güneş rüzgârının Mars ortamıyla nasıl etkileştiğini inceleyecekler. Bunun Mars’taki atmosfer kaybını nasıl yönlendirdiğini de inceleyecekler.
Bilim
2026 ozon deliği alanda yedinci en büyük oldu, derinlikte daha sığ kaldı
Antarktika ozon deliği 2026’da alan bakımından yedinci en büyük delik oldu. Karşılaştırma 48 yıllık izleme kaydına dayanıyor. Delik, kayıtlardaki diğer büyük delikler kadar derin değildi. O yıl alışılmadık ölçüde güçlü bir Antarktika kutup girdabı vardı. Bu girdap, geniş bir alanda ozon azalması için ideal koşullar yarattı. Bilim insanları delik sözcüğünü bir mecaz olarak kullanır. Sözcük, ozon derişiminin 220 Dobson Birimi’lik tarihsel eşiğin altına düştüğü alanı anlatır. Bu mecazla deliğin alanı ve derinliği tanımlanabilir. Alan ve derinlik rekorları hiçbir yıl aynı yıla denk gelmedi. En büyük delik 2006’da oluştu. Uzun dönemli eğilim iki özellikte de tutarlıdır. Bilim insanları Antarktika ozon tabakasının 1980 düzeylerine 2070’lerde döneceğini tahmin ediyor. Bu bir tahmindir, ölçüm değildir.
- stratosferdeki ozon tabakası
- Morötesi ışığı soğurarak Dünya'daki yaşamı koruyan atmosfer tabakasıdır. Morötesi ışık bitki ve hayvanlarda DNA'ya zarar verir.
- Dobson Birimi
- Ozon derişimini ifade eden birimdir. Bilim insanları 220 Dobson Birimi'nin altındaki değerleri ozon deliği alanı olarak tanımlamak için tarihsel eşik sayar.
Kısa haberler
Işık hızında (devam)
Bilim
Einstein denklemleri, kütleçekimde yeniden bağlanma olabileceğine işaret ediyor
Araştırmacılar, Einstein’ın denklemlerini alışılmış olandan farklı bir matematiksel bakış açısıyla inceledi ve bu incelemenin sonuçlarını bildirdi. Bu incelemede kütleçekim ile plazma denen elektrik yüklü gazların davranışı arasında bir benzerlik belirlediler. Çalışma, kütleçekim alanlarının, altta yatan yapılarının koptuğu ve yeniden bağlandığı bir süreçten geçebileceğine işaret ediyor. Bu süreç, enerjinin kütleçekimden maddeye doğru akmasına olanak tanıyabilir. Bu olay kütleçekimsel yeniden bağlanma adıyla biliniyor. Olay, Güneş’in en güçlü püskürmelerinden bazılarından sorumlu bir sürece beklenmedik bir benzerlik taşıyor. Bu matematiksel tanımda kütleçekim, tek tek alan çizgileriyle değil, levhalarla temsil ediliyor. Manyetik alan çizgileri bağlantılarını değiştirip enerji bırakabildiği gibi, bu kütleçekim levhaları da uygun koşullar altında bağlantılarını yeniden düzenleyebilir. Burada sözü edilen levhalar yalnızca matematiksel temsillerdir. Bunlar, gerçekten yırtılan fiziksel yüzeyler değildir.
Kültür
Khuwy’nin mezar blokları, bilinen en eski otobiyografilerden birini taşıyor
Dünyanın bilinen en eski otobiyografilerinden biri, Mısırlı soylu Khuwy’nin mezar duvarlarına yazılmış. Mezarın üst yapısının büyük bölümü günümüze ulaşmadı. Arkeologlar ise duvarları bir zamanlar kaplayan yazıtlı blokları buldu. Khuwy bu bloklarda yaşamını ve başarılarını anlatıyor. Ahlaki dürüstlüğüyle övünüyor ve kimseden hiçbir şey almadığını söylüyor. Metin yalnızca kısmen okunabiliyor ve eksik. Yine de Khuwy’nin kraliyet çiftiyle yakın bir ilişkisi olmuş olabileceğine işaret ediyor. Mezar yaklaşık MÖ 2400 tarihli ve yeraltındaki bezemeli en eski mezar dairelerinden biri.
“I never took anything from any man.”
Kaynaklar
Bu sayıdaki her madde aşağıdaki kaynaklardan.
- NASA · Kurum duyurusuPerseverance, Mars’ta bir kayada korundum ışıması buldu
- NASA · Kurum duyurusuChandra, yıldızın 113 günlük patlamalarında gizli yoldaşa işaret ediyor
- Nature · Hakemli dergiNASA’nın simüle Mars görevinde ekip bir yıl sonra habitattan çıktı
- NASA · Kurum duyurusuDört gönüllü 378 günlük simüle Mars görevini tamamladı
- Colossal · Kültür ve sanat dergisiSon Lux’ın müzik videosu MASS MoCA’da 17 dakikalık yerleştirme olarak gösterildi
- NASA · Kurum duyurusuESCAPADE araçları Dünya yakın geçişlerini tamamladı, Mars’a yöneldi
- NASA Science · Kurum duyurusu2026 ozon deliği alanda yedinci en büyük oldu, derinlikte daha sığ kaldı
- ScienceDaily · Haber derlemesiEinstein denklemleri, kütleçekimde yeniden bağlanma olabileceğine işaret ediyor
- Archaeology Magazine · Kültür ve sanat dergisiKhuwy’nin mezar blokları, bilinen en eski otobiyografilerden birini taşıyor
Görsel künyeleri
- Kapak (s. 1) · Görsel: NASA/JPL-Caltech · Kamu malı · Özgün görsel
- s. 2: Chandra, yıldızın 113 günlük patlamalarında gizli yoldaşa işaret ediyor · Canlandırma: NASA / Wikimedia Commons · Kamu malı · Özgün görsel
- s. 2: ESCAPADE araçları Dünya yakın geçişlerini tamamladı, Mars’a yöneldi · Canlandırma: NASA's Scientific Visualization Studio - Matt Bollinger/Advanced Space / Wikimedia Commons · Kamu malı · Özgün görsel
Bu sayıyı yapay zekâ, kaynaklarından derleyerek hazırladı; her cümle kaynağıyla karşılaştırıldı ve otomatik denetimlerden geçti.
Günün sorusu
Zekâ köşesi
Ozon tabakası bizi en çok neye karşı korur?
- Göktaşlarına
- Morötesi ışınlara
- Kızılötesi ısıya
Son sayının cevabı (3 Kasım 2026)
Turing makinesi nedir?
B: Hesaplamanın kuramsal bir modeli
Alan Turing 1936’da, şeritteki simgeleri okuyup yazan soyut bir makine tanımladı. Hesaplanabilir her işlemin böyle bir makineyle yapılabileceği düşünülür.