Merak dergisi
Sayı 7 · 18 Kasım 2026 Çarşamba
Big Bang’den bir milyar yıldan kısa süre sonra, tek galakside iki dev kara delik
Astronomlar tek bir galaksinin içinde bir çift dev kara delik tespit etti. Her biri çevresindeki tüm yıldızlardan daha parlak ışıyor. Galaksi, Big Bang’den bir milyar yıldan kısa süre sonraki bir döneme ait. İki parlak gövdeye quasar deniyor.
Neden önemli
Kaynak, çiftin evrenin başlangıcından bir milyar yıldan kısa süre sonraki bir döneme ait olduğunu bildiriyor. Her iki kara delik de bulundukları galaksideki bütün yıldızlardan daha parlak ışıyor.
Kısa haberler
Işık hızında
Bilim
Caltech’te yeni uzay çağı oturumu: yapay zekâ, özel yatırım, temel bilim
Caltech, 10. başkanı Ray Jayawardhana’nın göreve başlama töreninin arifesinde The Brave New Space Age adlı bir halka açık konuşma düzenledi. Konuşmacılar bilim, sanayi, hükümet ve medyadan geldi. Programın başında Artemis II komutanı ve NASA astronotu Reid Wiseman’ın Caltech’te yardımcı başkan, JPL’de müdür yardımcısı olarak atandığı duyuruldu. Panelistler uzay keşfini yeniden şekillendiren güçleri ele aldı. Bunların arasında yapay zekânın ve otonom sistemlerin artan etkisi ile temel araştırma ile ticari girişim arasındaki değişen ilişki vardı. Panelistler hırs ile risk arasındaki dengeyi de tartıştı. NASA Yöneticisi Jared Isaacman, yeniden kullanılabilir fırlatma sistemlerindeki ve diğer teknolojilerdeki özel yatırımların uzayda bir dönüm noktasına katkı sağladığını söyledi. Eric Schmidt ise uzay araçlarının bilimsel çalışma yürüten otonom ajanlarla donatıldığı bir gelecek öngördü.
Bilim
Voyager 1, 18 Kasım’a kadar Dünya’dan bir ışık günü uzaklığa ulaşacak
Voyager 1, 18 Kasım’a kadar Dünya’dan 16.090.000.000 mil yol almış olacak. Bu mesafe bir ışık gününe eşit. Bir ışık günü, bir foton ışığın tam bir Dünya gününde, yani 24 saatte kat edebildiği mesafedir. Voyager 2 de aynı eşiğe yakın ve bunun 2035’te gerçekleşmesi bekleniyor. İki sonda da yalnızca evden daha da uzaklaşacak. Sondalar bu kadar uzağa, titizlikle planlanmış bir yörünge sayesinde gidebildi. Yörünge, Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün’ün çekim gücünden yararlanarak onlara hız kazandırdı. Gary Flandro karmaşık hesaplarla dört dış gezegenin 1976’dan 1977’ye kadar Güneş’in aynı tarafında olacağını buldu. Bu aralık tek bir görevle dördünü de ziyaret etmeye olanak tanıyordu. Bu gezegen dizilimi 176 yıl daha tekrarlanmayacaktı.
- sapan çekim yardımı
- Bir uzay aracının bir gezegenin çevresinden sapan gibi geçerek hız kazanabildiği, görece yeni bir fikirdir. Araç gezegenin çekim gücünden yararlanır.
Bilim
NASA’nın nükleer güç öğrenci yarışması başladı
NASA’nın Power to Explore Öğrenci Yarışması, Amerika Birleşik Devletleri’ndeki anaokulundan 12. sınıfa kadar öğrencileri uzay nükleer güç sistemlerini öğrenmeye çağırıyor. Öğrenciler bu nükleer pillerin Ay keşfi vizyonlarına nasıl güç verebileceğini resmediyor. Ayrıca kendilerine ait bir süper güç hakkında kısa bir deneme yazıyorlar. Başvuru son tarihi 1 Mart 2027. Her başvuru 200 kelimelik bir deneme ile özgün bir çizim içeriyor. Jüri başvuruları üç sınıf kategorisinde inceleyecek: K-4, 5-8 ve 9-12. Her kategorinin büyük ödül kazananı, Cleveland’daki NASA Glenn Araştırma Merkezi’ne iki kişilik bir geziye gidecek. Başvuru yapan her öğrenci dijital bir sertifika alacak. Ayrıca NASA uzmanlarıyla sanal bir etkinliğe davet edilecek.
Kısa haberler
Işık hızında (devam)
Bilim
Görüş: El Niño hazırlığı okyanus gözlem sistemlerini de kapsamalı
Nature’da yayımlanan bir yazı, El Niño hazırlığının okyanus gözlem sistemlerini de kapsaması gerektiğini savunuyor. Yazı, hükümetlerin kayıtlı tarihin en kötü El Niño olayına hazırlanmaya başlaması gerektiği yönündeki bir uyarıya dayanıyor. Yazıya göre kamu otoriteleri okyanus gözlem sistemleri konusunda da ne yapacaklarını belirlemeli. Dergide başka bir yazı, El Niño güçlenirken aşırı deniz sıcak dalgalarına ilişkin çalışmaların şimdi başlaması gerektiğini söylüyor.
Kültür
Kil figürinler Natufyalıların daha karmaşık nesneler yaptığına işaret ediyor
Public Library of Science’ın açıklamasına göre İsrail’deki üç alanda bulunan kil figürinlerin incelenmesi, Natufyalıların 15.000 ile 11.500 yıl önce arasında daha önce düşünülenden karmaşık nesneler yaptığına işaret ediyor. İbrani Üniversitesi’nden Laurent Davin, ilk Natufya figürinlerinin çoğunlukla taştan ya da kemikten yapıldığının düşünüldüğünü belirtti. Kilin ise insanlar yaklaşık 11.500 yıl önce tarıma başladıkça yaygınlaştığı sanılıyordu. Nesneler kuşları, memelileri ve insanları temsil ediyor. Bazı figürlerde turuncu ve kırmızı renklendirme saptandı. Çalışma kil figürinlerdeki parmak izlerini de çözümledi. Bu izler, figürlerin yapımına çocukların da katıldığını gösterdi. Davin’e göre tarım ve çömlek ortaya çıkmadan binlerce yıl önce insanlar kili figür yapmak için kullanıyordu. Araştırmanın özgün makalesi PLOS One dergisinde yer alıyor.
Bilim
Genç bir dinozorun dinlenirken bıraktığı iz 100 milyon yıldan uzun süredir duruyor
Genç bir dinozor oturup dinlendi ve geride 100 milyon yıldan uzun süre kalacak bir iz bıraktı. İz, Peru’daki kayalarda yer alıyor. Bulgu Cretaceous Research dergisindeki bir çalışmaya dayanıyor.
Teknoloji
Çelik altyapı denetimleri için otomatik ve veriye dayalı çerçeve
EPFL araştırmacıları, kritik çelik altyapıdaki hasarı mühendislerin daha güvenilir biçimde değerlendirmesine yardım eden otomatik bir denetim çerçevesi geliştirdi. Çerçevenin, sahadaki denetçiler için riskleri azaltması amaçlanıyor. Denetim, yapı elemanlarının lazer teknolojisiyle alınan ayrıntılı 3D taramalarıyla başlıyor. Bu taramalar elemanların geometrisini ve görünür biçim değişikliğini kaydediyor. Sistem ardından hasarlı bir elemanın hâlâ güvenle ne kadar yük taşıyabileceğini değerlendiriyor. Ayrıca elemanın amaçlandığı gibi çalışmaya devam edip edemeyeceğini ya da müdahale gerektirip gerektirmediğini değerlendiriyor. Önerilen yöntem belirsizliği nicelleştiriyor ve bunun son değerlendirmeye etkisini hesaplıyor. Böylece denetçiler sonuçlara ne kadar güvenebileceklerini daha iyi anlayabiliyor. Araştırmacılar şimdi teknolojiyi laboratuvardan günlük altyapı yönetimine taşıyacak pilot projeler arıyor.
Kaynaklar
Bu sayıdaki her madde aşağıdaki kaynaklardan.
- Nature · Hakemli dergiBig Bang’den bir milyar yıldan kısa süre sonra, tek galakside iki dev kara delik
- Caltech · Kurum duyurusuCaltech’te yeni uzay çağı oturumu: yapay zekâ, özel yatırım, temel bilim
- Caltech · Kurum duyurusuVoyager 1, 18 Kasım’a kadar Dünya’dan bir ışık günü uzaklığa ulaşacak
- NASA · Kurum duyurusuNASA’nın nükleer güç öğrenci yarışması başladı
- Nature · Hakemli dergiGörüş: El Niño hazırlığı okyanus gözlem sistemlerini de kapsamalı
- Archaeology Magazine · Kültür ve sanat dergisiKil figürinler Natufyalıların daha karmaşık nesneler yaptığına işaret ediyor
- Nature · Hakemli dergiGenç bir dinozorun dinlenirken bıraktığı iz 100 milyon yıldan uzun süredir duruyor
- EPFL · Kurum duyurusuÇelik altyapı denetimleri için otomatik ve veriye dayalı çerçeve
Bu sayıyı yapay zekâ, kaynaklarından derleyerek hazırladı; her cümle kaynağıyla karşılaştırıldı ve otomatik denetimlerden geçti.
Günün sorusu
Zekâ köşesi
Bir sonda Dünya’dan 1 ışık günü uzakta. Radyo komutu gönderince en erken ne zaman yanıt gelir?
- Yaklaşık 12 saat sonra
- Yaklaşık 1 gün sonra
- Anında, gecikmesiz
- Yaklaşık 2 gün sonra
Dünün cevabı
Bir gezegen bilimci, kaya yüzeyi yerine kayayı delip çıkan tozu inceliyor. Bunun asıl nedeni nedir?
D: Yüzey ayrışma ve tozla kaplanmış olabilir
Kayanın dış yüzü rüzgâr, toz ve kimyasal ayrışmayla değişebilir. Bu kabuk, kayanın ilk bileşimini gizler. İç kısımdan alınan toz ise kayanın özgün mineral ve element yapısını daha iyi yansıtır.