İçeriğe geç
Biyoloji

Sıcak havada vücut nasıl serinler? Ter, buharlaşma ve ıslak termometre

Vücudumuz dinlenirken bile sürekli ısı üretir ve bu ısıyı dışarı vermek zorundadır. Isının deriden hangi yollarla çıktığını, terin neden yalnız buharlaşınca serinlettiğini, nemin bunu nasıl zorlaştırdığını ve ıslak termometre sıcaklığının ne anlattığını hesaplarıyla anlatıyoruz.

Yazan: Kuazara Bilim EkibiYayın: Güncelleme: 7 dk okuma

Bu yazıda · 10 bölüm
Koyu zeminde yan yana iki termometre: soldaki kuru ve altın renkli, sağdakinin haznesi mor bir bezle sarılı ve daha düşük bir değer gösteriyor; bezin yanından yükselen dalgalı mor oklar ve sağ üstte altın bir güneş bulunan sade, geometrik bir diyagram

COP31’in 18 Kasım gününün başlığı İnsani ve Sosyal Kalkınma (COP31 tematik günleri). Sıcak hava insan yaşamının birçok yönüne dokunan bir iklim konusudur. Bu yazı, sıcakta vücudun ısı dengesini nasıl koruduğunu anlatan fizyolojiyi ve fiziği anlatıyor.

Bu yazı eğitim amaçlıdır; sağlık tavsiyesi değildir. Sağlıkla ilgili sorular için bir sağlık uzmanına danışılmalıdır.

Yaz ortasında bir yokuşu çıktığını düşün. Yüzün kızarır, alnın terler. Aynı sıcaklıktaki kuru bir günde ter çabucak kurur ve serinlediğini hissedersin; nemli bir günde ise ter damla damla akar ama serinlik gelmez. İki gün arasındaki fark, fiziğin en eski konularından birine dayanır: suyun buharlaşması.

Vücut sürekli ısı üretir

İnsan vücudu, iç sıcaklığını yaklaşık 37 °C’de tutar. Tansey ve Johnson’ın 2015’teki derlemesine göre bu sıcaklığın görece sabit tutulması, yani ısıl düzenleme (termoregülasyon), yaşam için çok önemlidir.

Bunun bir bedeli vardır: Vücut, hücrelerindeki kimyasal tepkimelerle sürekli ısı üretir. Sherwood ve Huber’in 2010’daki makalesine göre dinlenen bir insan yaklaşık 100 W ısı üretir; bu ısı, emilen güneş ısısıyla birlikte dışarı atılmak zorundadır.

100 W ne kadar? Bir günde üretilen ısı:

100 W×86.400 s=8.640.000 J≈8,6 MJ100 \text{ W} \times 86.400 \text{ s} = 8.640.000 \text{ J} \approx 8{,}6 \text{ MJ}

Bu ısı vücutta birikseydi iç sıcaklık hızla yükselirdi. Vücudun işi, ürettiği ısıyı çevreye aktarmaktır.

Isı deriden dört yolla çıkar

  1. Işınım: Her sıcak cisim gibi deri de kızılötesi ışınım yayar. Çevredeki yüzeyler deriden soğuksa net ısı dışarı akar. (Sera etkisi nedir? yazımız kızılötesi ışınımı anlatıyor.)
  2. İletim: Deri, dokunduğu daha soğuk bir yüzeye ya da havaya doğrudan ısı aktarır.
  3. Taşınım: Deriye değen hava ısınır ve yerini daha serin havaya bırakır. Rüzgâr ya da yelpaze bu akışı hızlandırır.
  4. Buharlaşma: Derideki ter buharlaşırken deriden enerji alır.

İlk üç yolun ortak bir koşulu vardır: Çevre deriden soğuk olmalıdır. Sherwood ve Huber’e göre deri sıcaklığı normal koşullarda 35 °C ya da altında tutulur, çünkü vücudun içindeki ısının deriye akabilmesi için derinin iç bölgelerden daha serin olması gerekir. Hava 35 °C’yi aşınca bu üç yol tersine döner: Isı havadan deriye akar. Geriye tek yol kalır: buharlaşma.

Terin serinletme gücü: Hesap zamanı

Suyun buharlaşması için büyük miktarda enerji gerekir. OpenStax’in fizik ders kitabındaki değere göre vücut sıcaklığında (37 °C) suyun buharlaşma ısısı 2430 kJ/kg, yani gram başına yaklaşık 2,43 kJ’dir. (Buharlaşma neden serinletir? yazımız bunun nedenini tanecikler düzeyinde anlatıyor.)

Soru: Dinlenen bir insanın ürettiği 100 W ısının tamamı yalnız buharlaşmayla atılsaydı saatte ne kadar terin buharlaşması gerekirdi?

Bir saniyede atılması gereken enerji 100 J’dür:

100 J/s2430 J/g≈0,041 g/s\frac{100 \text{ J/s}}{2430 \text{ J/g}} \approx 0{,}041 \text{ g/s}

Bir saatte:

0,041×3600≈148 g0{,}041 \times 3600 \approx 148 \text{ g}

Yani yaklaşık 150 gram, kabaca bir çay bardağından biraz fazla su. Hareket ettikçe üretilen ısı artar, gereken buharlaşma da artar.

Burada önemli bir ayrıntı var: Serinletme, buharlaşan terden gelir. OpenStax’in belirttiği gibi nemli havada buharlaşma yavaşlar; ter alında buharlaşmadan kalır ve vücut sıcaklığı yükselebilir. Damlayıp akan ter, deriden enerji almadan gider.

Vücut ısıyı deriye nasıl taşır?

Isıl düzenleme beyindeki denetim merkezlerinden yönetilir. Tansey ve Johnson’ın derlemesinde anlatıldığı gibi vücut sıcağa birkaç yolla karşılık verir:

  • Damar genişlemesi: Derideki kan damarları genişler, iç bölgelerden deriye daha çok kan, dolayısıyla daha çok ısı taşınır. Sıcakta yüzün kızarması bundandır.
  • Terleme: Ter bezleri deriye su salar; bu su buharlaştıkça deriyi serinletir.
  • Davranış: Gölgeye geçmek, ince giysi seçmek, hareketi azaltmak da ısı dengesinin parçasıdır.

Nem neden fark yaratır?

Buharlaşmanın hızı, havanın ne kadar daha su buharı alabileceğine bağlıdır. Hava zaten su buharıyla doluya yakınsa deriden buharlaşma yavaşlar. Vecellio ve arkadaşlarının aktardığı gibi hava her 1 °C ısındığında yaklaşık %7 daha fazla su buharı taşıyabilir; bu yüzden sıcak ve nemli koşullar, ısı atmanın en etkili yolunu zorlaştırır.

Islak termometre sıcaklığı nedir?

Bir termometrenin haznesini ıslak bir bezle sarıp üzerinden sürekli hava geçirdiğini düşün. Bez kurudukça termometre soğur. Bir süre sonra, buharlaşmanın aldığı ısı ile havadan gelen ısı dengelenir ve termometre sabit bir değer gösterir. Bu değere ıslak termometre sıcaklığı (T_w) denir. Sherwood ve Huber’in tanımı budur: Islatılmış bir bezle sarılmış ve iyice havalandırılmış standart bir termometrenin gösterdiği sıcaklık.

Islak termometre sıcaklığı, buharlaşmayla ulaşılabilecek en düşük sıcaklığı anlatır. Hava kuruysa kuru ve ıslak termometre arasındaki fark büyüktür; hava su buharına doymuşsa (bağıl nem %100) iki termometre aynı değeri gösterir. Islak termometre sıcaklığı hava sıcaklığından hiçbir zaman yüksek olmaz.

Hesap: Meteorolog Roland Stull 2011’de, deniz seviyesi basıncında ıslak termometre sıcaklığını hava sıcaklığı (TT, °C) ve bağıl nemden (RHRH, %) tahmin eden bir formül yayımladı:

Tw=Tarctan⁡[0,151977 (RH+8,313659)1/2]+arctan⁡(T+RH)−arctan⁡(RH−1,676331)T_w = T\arctan\left[0{,}151977\,(RH + 8{,}313659)^{1/2}\right] + \arctan(T + RH) - \arctan(RH - 1{,}676331) + 0,00391838 RH3/2arctan⁡(0,023101 RH)−4,686035\qquad + \,0{,}00391838\,RH^{3/2}\arctan(0{,}023101\,RH) - 4{,}686035

(Açılar radyan cinsindendir.) Formül karmaşık görünür, ama bir hesap makinesi ya da çizelge programıyla kolayca hesaplanır. Stull’un makalesindeki örnek: T=20T = 20 °C ve RH=%50RH = \%50 için Tw≈13,7T_w \approx 13{,}7 °C. Aynı formülle bazı değerler:

Hava sıcaklığıBağıl nemIslak termometre (yaklaşık)
35 °C%3022,1 °C
35 °C%5026,6 °C
35 °C%7531,1 °C
40 °C%5030,9 °C

Aynı 35 °C’lik havada nem %30’dan %75’e çıkınca ıslak termometre sıcaklığı yaklaşık 9 °C artar. Buharlaşmanın serinletme gücü bu kadar azalır.

Bir sınır var mı?

Sherwood ve Huber, ıslak termometre sıcaklığının uzun süre 35 °C’yi aşmasının, metabolik ısının atılmasını fiziksel olarak imkânsız kılacağını hesapladı; çünkü deri 35 °C civarındadır ve bu koşulda buharlaşma da ısı atamaz. Makalelerindeki gözlem verilerinde ıslak termometre sıcaklığı 31 °C’yi aşmıyordu.

Vecellio ve arkadaşları 2022’de bu kuramsal sınırı laboratuvarda sınadı. Genç ve sağlıklı 24 gönüllüyle yapılan deneylerde, 36–40 °C’lik nemli ortamlarda vücudun ısı dengesini artık koruyamadığı kritik ıslak termometre sıcaklığı ortalama 30,55 ± 0,98 °C bulundu; sıcak ve kuru ortamlarda bu değer daha da düşüktü. Yazarlar, nemli ortamlarda gerçek eşiğin 35 °C’nin belirgin biçimde altında olduğu sonucuna vardı.

Bu iki çalışma birbirini tamamlar: Biri fiziğin çizdiği üst sınırı, diğeri vücudun ölçülen sınırını verir. İkisi de neden yalnız sıcaklığa değil, sıcaklıkla birlikte neme de bakıldığını açıklar.

Evde dene: Kendi ıslak termometren

Malzemeler: İki aynı termometre, ince bir pamuklu bez ya da pamuk, bir kap oda sıcaklığında su, bir yelpaze ya da küçük bir vantilatör.

  1. İki termometreyi gölgede yan yana koy. Birinin haznesini ıslatılmış bezle sar.
  2. Islak bezin üzerinden birkaç dakika boyunca hava akıt.
  3. İki termometreyi oku ve farkı not et.
  4. Deneyi farklı günlerde, örneğin yağmurlu bir günde ve kuru bir günde tekrarla.

Tahmin et: Hangi günde iki termometre arasındaki fark daha büyük çıkar? Neden?

Güvenlik notu: Deneyi gölgede ve oda koşullarında yap. Cam termometreyi kırmamaya dikkat et.

Sık karıştırılan noktalar

“Terlemek her zaman serinletir.” Serinleten, terin buharlaşmasıdır. Buharlaşmadan damlayan ter deriden enerji almaz.

“Nem yalnız bir rahatsızlık hissidir.” Nem, buharlaşmanın hızını fiziksel olarak belirler; nemli havada aynı sıcaklık vücut için daha zorlayıcıdır.

“Islak termometre sıcaklığı hava sıcaklığından yüksek olabilir.” Olamaz. Islak termometre en çok hava sıcaklığına eşit olur; bu da hava su buharına doyduğunda görülür.

“Yelpaze havayı soğutur.” Yelpaze havanın sıcaklığını değiştirmez; deriye değen havayı yenileyerek taşınımı ve buharlaşmayı hızlandırır.

Özetle

  • Vücut iç sıcaklığını yaklaşık 37 °C’de tutar; dinlenirken yaklaşık 100 W ısı üretir.
  • Isı deriden ışınım, iletim, taşınım ve buharlaşmayla çıkar; hava deriden sıcaksa yalnız buharlaşma kalır.
  • 37 °C’de suyun buharlaşma ısısı 2430 kJ/kg’dır; 100 W’ı yalnız buharlaşmayla atmak için saatte yaklaşık 150 g ter buharlaşmalıdır.
  • Nem buharlaşmayı yavaşlatır; ıslak termometre sıcaklığı sıcaklık ile nemin birlikte etkisini anlatır.
  • Kuramsal sınır 35 °C ıslak termometre sıcaklığıdır; laboratuvar ölçümleri nemli ortamlarda gerçek eşiğin daha düşük olduğunu gösterdi.

Hâl değişimlerini Hâl değişimleri: erime, donma, buharlaşma dersinde, ısı ile sıcaklık farkını Isı ile sıcaklık arasındaki fark yazısında çalışabilirsin. Lab’deki Aynı ısı, farklı sıcaklık figüründe aynı enerjinin farklı kütleleri ne kadar ısıttığını kendin dene. Şehirlerin neden daha sıcak olduğunu Kentsel ısı adası nedir?, sıcaklığı doğru ölçmeyi Evde iklim ölçümü nasıl yapılır? yazısında bulabilirsin.

Sık sorulanlar

4 soru

Sıcak havada vücut nasıl serinler?

Deri ısıyı ışınım, iletim, taşınım ve terin buharlaşmasıyla dışarı verir. Derideki damarlar genişleyerek iç bölgelerdeki ısıyı deriye taşır. Hava deriden sıcak olduğunda ilk üç yol işlemez ve serinleme büyük ölçüde terin buharlaşmasına kalır.

Ter neden serinletir?

Suyun buharlaşması için enerji gerekir ve bu enerji deriden alınır. Vücut sıcaklığında suyun buharlaşma ısısı yaklaşık 2430 kJ/kg'dır. Serinletme yalnız buharlaşan terden gelir; damlayıp akan ter deriden enerji almaz.

Islak termometre sıcaklığı nedir?

Haznesi ıslak bir bezle sarılmış ve iyice havalandırılmış bir termometrenin gösterdiği sıcaklıktır. Buharlaşmayla ulaşılabilecek en düşük sıcaklığı anlatır; sıcaklık ile nemin birlikte etkisini tek sayıda toplar. Hava sıcaklığından hiçbir zaman yüksek olmaz.

Nemli hava neden daha bunaltıcıdır?

Hava su buharına ne kadar yakınsa deriden buharlaşma o kadar yavaşlar. Buharlaşma, sıcak havada ısı atmanın başlıca yolu olduğu için nemli havada vücut ısısını daha zor atar.

Kaynaklar

6 kaynak
  1. 1.COP31 Türkiye: COP31 tematik günleri belli oldu (yeni sekmede açılır)cop31.tr
  2. 2.Sherwood ve Huber (2010). An adaptability limit to climate change due to heat stress. PNAS 107(21), 9552–9555 (yeni sekmede açılır)doi.org
  3. 3.Vecellio vd. (2022). Evaluating the 35°C wet-bulb temperature adaptability threshold for young, healthy subjects (PSU HEAT Project). Journal of Applied Physiology 132(2), 340–345 (yeni sekmede açılır)doi.org
  4. 4.Stull (2011). Wet-Bulb Temperature from Relative Humidity and Air Temperature. Journal of Applied Meteorology and Climatology 50, 2267–2269 (yeni sekmede açılır)doi.org
  5. 5.Tansey ve Johnson (2015). Recent advances in thermoregulation. Advances in Physiology Education 39(3), 139–148 (yeni sekmede açılır)doi.org
  6. 6.OpenStax, College Physics 2e, §14.3 Phase Change and Latent Heat (yeni sekmede açılır)openstax.org
  • #ısı dengesi
  • #terleme
  • #buharlaşma
  • #ıslak termometre
  • #nem
  • #COP31

İlgili yazılar

Tüm Biyoloji yazıları

Pulsar'a abone ol

Bilimden, teknolojiden, kültürden ve sanattan seçilmiş gelişmeler, her gün e-postanda.