Kentsel ısı adası nedir? Şehirler neden kırdan daha sıcaktır
Yaz akşamı şehir merkezinden çıkınca hava neden serinler? Kentsel ısı adasını enerji bütçesiyle anlatıyoruz: albedo, ısı depolayan malzemeler, dar sokaklar, gölge ve buharlaşma. Sonunda evde yapabileceğin bir yüzey sıcaklığı deneyi var.

COP31’in 12 Kasım gününün başlığı Dayanıklı Şehirler ve Yapılı Çevre (COP31 tematik günleri). Bu yazı, şehirlerin iklimini en çok etkileyen fiziksel olaylardan birini anlatıyor: kentsel ısı adası.
Sıcak bir yaz günü akşamüstü şehir merkezinden çıkıp kırlara doğru yol aldığını düşün. Araç penceresini açtığında havanın gözle görülür biçimde serinlediğini hissedersin. Bu bir izlenim değildir; termometreler de aynı şeyi gösterir. Şehirler, çevrelerindeki kırsal alanlardan genellikle daha sıcaktır. Bu olaya kentsel ısı adası denir. Haritada sıcaklıkları renklendirdiğinde şehir, serin bir denizin ortasındaki sıcak bir ada gibi görünür.
İki farklı ısı adası
Bilim insanları iki ayrı ölçüme bakar:
- Yüzey ısı adası: Çatı, yol, kaldırım gibi yüzeylerin sıcaklığıdır. Genellikle uydulardaki kızılötesi algılayıcılarla ölçülür. ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA), sıcak ve güneşli bir yaz gününde kuru ve açıktaki çatı ve kaldırım yüzeylerinin havadan 27–50 °C daha sıcak olabileceğini bildirir. Yüzey farkı en çok gündüz görülür: EPA’nın derlediği değerlere göre şehir ile kır arasındaki fark gündüz 10–15 °C, gece 5–10 °C kadardır.
- Hava (atmosfer) ısı adası: İnsanların soluduğu havanın sıcaklığıdır ve termometreyle ölçülür. Bu fark gündüz küçüktür, hatta bazen hiç yoktur; en güçlü hâline gece ve sabaha karşı ulaşır. EPA’nın aynı derlemesine göre gece farkı 7–12 °C’ye çıkabilir.
ABD’deki çalışmaların bir derlemesi, şehir içi hava sıcaklıklarının çevredeki alanlara göre ortalama olarak gündüz yaklaşık 0,6–3,9 °C, gece yaklaşık 1,1–2,8 °C yüksek olduğunu buldu. Fark nemli bölgelerde ve kalabalık, yoğun yapılaşmış şehirlerde daha büyüktür. Bu sayılar şehirden şehre, mevsimden mevsime değişir; ama yön hep aynıdır.
Bir yüzeyin enerji bütçesi
Isı adasını anlamak için tek bir metrekarelik yüzeye bakalım. Güneşten gelen ışığın bir kısmı yansır, kalanı soğurulur ve yüzeyi ısıtır.
Bir yüzeyin güneş ışığını yansıtma oranına albedo denir. Albedo 0 ile 1 arasında bir sayıdır: 0 hiç yansıtmayan simsiyah bir yüzeyi, 1 ışığın tamamını yansıtan bir yüzeyi anlatır. Soğurulan pay ise ’dur.
Lawrence Berkeley Ulusal Laboratuvarı’nın (LBNL) ısı adası grubu şu değerleri verir:
| Yüzey | Güneş yansıtma oranı (albedo) |
|---|---|
| Yeni asfalt | yaklaşık 0,05 |
| Eskimiş asfalt | 0,10–0,20 |
| Yeni beton | 0,30–0,50 |
| Eskimiş beton | 0,20–0,35 |
Asfalt eskidikçe açılır, çünkü kara bağlayıcı madde oksitlenir ve açık renkli taş parçacıkları ortaya çıkar. Beton ise lastik ve yağ lekeleriyle koyulaşır.
Örnek hesap: Bir yüzeye metrekare başına 800 W güneş ışığı geldiğini varsayalım (değer, hesabı kolaylaştırmak için seçilmiş yuvarlak bir sayıdır). Yeni asfalt bu ışığın ’ini soğurur:
Albedosu 0,40 olan yeni bir beton yüzey ise W/m² soğurur. Aynı ışık altında asfaltın her metrekaresi her saniye 280 J daha fazla enerji alır. Bu farkın büyük kısmı ısıya dönüşür.
Karşılaştırma için: NASA’nın verilerine göre Dünya bir bütün olarak, gelen güneş ışığının yaklaşık %29’unu yansıtır (Bond albedosu 0,294). Bulutlar, buzullar ve açık renkli çöller bu oranı yükseltir; koyu okyanuslar ve ormanlar düşürür.
Yansıtma yalnız gözle gördüğümüz renkle ilgili değildir. EPA’nın verdiği değerlere göre Dünya yüzeyine ulaşan güneş enerjisinin yaklaşık %5’i morötesi, %43’ü görünür ışık, kalanı kızılötesidir. Bu yüzden bazı “serin” boyalar gözle koyu görünse de kızılötesini iyi yansıtır.
Şehri ısıtan beş etken
EPA ısı adasının nedenlerini şöyle sıralar:
- Az bitki, az su. Ağaçlar, bitkiler ve su yüzeyleri havayı gölge yaparak, yapraklardan su buharlaştırarak ve yüzeydeki suyu buharlaştırarak serinletir. Şehirde bunların yerini kuru ve sert yüzeyler alır.
- Malzemelerin özellikleri. Koyu yüzeyler daha çok güneş enerjisi soğurur. Taş, beton ve çelik gibi malzemeler ısıyı depolama yeteneği yüksek malzemelerdir; gündüz topladıkları ısıyı gün batımından sonra yavaş yavaş geri verirler. Hava ısı adasının gece güçlenmesinin ana nedeni budur.
- Şehrin geometrisi. Yüksek binalarla çevrili dar sokaklara kentsel kanyon denir. Gündüz binalar gölge yapabilir; ama sokağa ulaşan ışık duvarlar arasında defalarca yansıyıp soğurulur. Gece ise yüzeylerin yaydığı kızılötesi ışınım gökyüzüne kaçamaz, karşıdaki duvara çarpar. Rüzgârın serinletici etkisi de azalır.
- İnsan kaynaklı ısı. Araçlar, klimalar, binalar ve sanayi tesisleri çevreye ısı verir.
- Hava ve coğrafya. Durgun ve açık havada ısı adası daha belirgindir; güneş enerjisi yüzeylere bol ulaşır, rüzgâr ısıyı taşımaz. Güçlü rüzgâr ve bulut onu zayıflatır.
Gölge ve buharlaşma: Doğanın klimaları
Ağaç iki yolla serinletir.
Gölge. EPA’nın derlemesine göre yazın bir ağacın altına, üstüne gelen güneş enerjisinin genellikle yalnız %10–30’u ulaşır; kalanı yapraklar tarafından soğurulur, fotosentezde kullanılır ya da geri yansır. Aynı derlemede aktarılan bir ölçüm çalışmasında, ağaç gölgesi iki binanın duvar ve çatılarında en yüksek yüzey sıcaklıklarını 11–25 °C düşürdü.
Buharlaşma. Bitkiler köklerinden aldıkları suyu yapraklarından buhar olarak verir. Suyun buhara dönüşmesi için büyük miktarda enerji gerekir ve bu enerji çevreden alınır. Terlemenin bizi serinletmesiyle aynı fiziktir (Buharlaşma neden serinletir?). EPA’nın aktardığı ölçümlere göre ağaç korularında en yüksek hava sıcaklığı açık araziden yaklaşık 5 °C, ağaçlı eski yerleşimler yeni ve ağaçsız yerleşimlerden 2–3 °C, çim sahalar çevrelerinden 1–2 °C daha serin olabilir.
Yüzeyleri serinletmek
Isı adasını azaltmak için kullanılan yöntemler, enerji bütçesinin terimlerini değiştirir:
- Serin çatılar: Güneş yansıtma oranı ve ısıl yayınımı yüksek kaplamalar. EPA’ya göre klimasız evlerde serin çatılar iç mekânın en yüksek sıcaklığını 1,2–3,3 °C düşürebilir.
- Serin kaplamalar: Daha çok yansıtan ya da suyun buharlaşmasına izin veren yol ve kaldırım malzemeleri. EPA’nın aktardığı Arizona’daki bir pilot çalışmada geleneksel asfalt öğlen yaklaşık 67 °C’ye ulaşırken serin kaplamalar 6–9 °C daha serin kaldı.
- Ağaç ve yeşil alan: Gölge ve buharlaşma.
Her yöntemin kendi koşulları vardır: Yansıtan bir yüzey ışığı yakındaki duvarlara ya da yayalara da yansıtabilir; ağaç sulama ister. Bu yüzden şehir planlamacıları yöntemleri yerin iklimine göre birlikte değerlendirir.
Evde dene: Güneşte iki yüzey
Malzemeler: Aynı boyda bir siyah ve bir beyaz karton (ya da kâğıt), iki mutfak termometresi ya da tek bir kızılötesi termometre, güneşli bir pencere önü ya da balkon.
- İki kartonu yan yana, güneşe aynı açıyla bakacak şekilde koy.
- Termometreleri kartonların altına, aynı biçimde yerleştir (ya da kızılötesi termometreyle yüzeyleri ölç).
- Başlangıç sıcaklıklarını ve sonra 5 dakikada bir, 30 dakika boyunca değerleri not et.
- Ardından kartonları gölgeye al ve soğumayı aynı şekilde izle.
Tahmin et: Hangisi daha hızlı ısınır? Gölgeye alınca hangisi daha hızlı soğur? Sonuçları bir zaman-sıcaklık grafiğine dök. Siyah kartonun daha çok ısınması, düşük albedonun etkisidir. Deneyi bir de ıslatılmış bir bez parçasıyla tekrarlarsan buharlaşmanın etkisini de görebilirsin.
Güvenlik notu: Güneşe doğrudan bakma ve sıcak yüzeylere çıplak elle uzun süre dokunma.
Sık karıştırılan noktalar
“Isı adası yalnız gündüz olur.” Yüzey farkı gündüz büyüktür, ama hava ısı adası en çok gece belirginleşir. Gündüz depolanan ısı akşam ve gece salınır.
“Beyaz yüzey ısıyı yok eder.” Enerji yok olmaz. Açık renkli yüzey gelen ışığın daha büyük kısmını geri yansıtır; bu yansıyan ışığın bir kısmı atmosferden uzaya döner, bir kısmı başka yüzeylere çarpar.
“Kentsel ısı adası ile küresel ısınma aynı şeydir.” Kentsel ısı adası yerel bir olaydır. Küresel sıcaklık veri setlerini hazırlayan ekipler kentlerdeki istasyonları kırsal komşularıyla karşılaştırarak bu yerel etkiyi ayıklar; örneğin NASA’nın GISTEMP veri seti bunun için uydudan görülen gece ışıklarını kullanır.
“Gölgedeki hava ile gölgedeki yüzey aynı sıcaklıktadır.” Termometre gölgede havanın sıcaklığını ölçer. Güneş altındaki bir yüzey ise havadan onlarca derece sıcak olabilir; çıplak ayakla asfalt ile çim arasındaki farkı hissedersin.
Özetle
- Kentsel ısı adası, şehirlerin çevrelerindeki kırsal alanlardan daha sıcak olmasıdır.
- Yüzey ısı adası en çok gündüz, hava ısı adası en çok gece belirgindir.
- Albedo, yüzeyin yansıttığı ışık payıdır; soğurulan pay ’dır. Yeni asfaltın albedosu yaklaşık 0,05’tir.
- Koyu ve ısı depolayan malzemeler, dar sokaklar, az bitki ve insan kaynaklı ısı şehri ısıtır.
- Gölge ve buharlaşma, ağaçların serinletme yollarıdır.
- Serin çatılar ve kaplamalar, enerji bütçesindeki yansıtma terimini büyütür.
Isı ile sıcaklık arasındaki farkı Isı ve sıcaklık farkı dersinde ve Isı ile sıcaklık arasındaki fark yazısında bulabilirsin. Lab’deki Aynı ısı, farklı sıcaklık figüründe aynı enerjinin farklı maddeleri ne kadar ısıttığını, Mevsimler figüründe ışığın geliş açısının bir yüzeye düşen enerjiyi nasıl değiştirdiğini kendin dene.
Sık sorulanlar
4 soruKentsel ısı adası nedir?
Kentsel ısı adası, şehirlerin çevrelerindeki kırsal alanlardan daha sıcak olmasıdır. Koyu ve ısı depolayan yüzeyler, az bitki örtüsü, dar sokaklar ve araç, klima gibi kaynakların verdiği ısı bu farkı oluşturur.
Kentsel ısı adası neden gece daha belirgindir?
Beton, taş ve asfalt gündüz topladıkları ısıyı gün batımından sonra yavaş yavaş havaya verir. Dar sokaklarda yüzeylerin yaydığı kızılötesi ışınım gökyüzüne kaçamaz. Bu yüzden hava sıcaklığındaki şehir-kır farkı en çok gece ve sabaha karşı büyür.
Albedo nedir?
Albedo, bir yüzeyin üzerine gelen güneş ışığını yansıtma oranıdır ve 0 ile 1 arasında bir sayıdır. Yeni asfaltın albedosu yaklaşık 0,05, yeni betonun 0,30–0,50 arasındadır. Soğurulan pay 1 eksi albedodur.
Ağaçlar şehri nasıl serinletir?
İki yolla: Gölge yaparak altındaki yüzeye ulaşan güneş enerjisini azaltır, yapraklarından su buharlaştırarak çevreden ısı alırlar. Yazın bir ağacın altına, üstüne gelen güneş enerjisinin genellikle yalnız %10–30'u ulaşır.
Kaynaklar
9 kaynak- 1.COP31 Türkiye: COP31 tematik günleri belli oldu (yeni sekmede açılır)
- 2.US EPA: Learn About Heat Islands (yeni sekmede açılır)
- 3.US EPA: Reducing Urban Heat Islands, Compendium of Strategies; Urban Heat Island Basics (yeni sekmede açılır)
- 4.US EPA: Reducing Urban Heat Islands, Compendium of Strategies; Trees and Vegetation (yeni sekmede açılır)
- 5.US EPA: Using Cool Roofs to Reduce Heat Islands (yeni sekmede açılır)
- 6.US EPA: Using Cool Pavements to Reduce Heat Islands (yeni sekmede açılır)
- 7.Lawrence Berkeley National Laboratory, Heat Island Group: Cool Pavements (yeni sekmede açılır)
- 8.NASA NSSDCA: Earth Fact Sheet (yeni sekmede açılır)
- 9.Hansen vd. (2010). Global surface temperature change. Reviews of Geophysics 48, RG4004 (yeni sekmede açılır)
- #kentsel ısı adası
- #albedo
- #yüzey sıcaklığı
- #gölge
- #buharlaşma
- #COP31


