İçeriğe geç
Kimya

Karbon döngüsü nedir? Bir karbon atomunun havadan denize yolculuğu

Bir karbon atomu yaprakta birkaç yıl, okyanusta yüzyıllar, kayada milyonlarca yıl kalabilir. Hızlı ve yavaş karbon döngüsünü, Mauna Loa ölçümlerini, insan kaynaklı CO₂'nin nereye gittiğini ve okyanusun neden asitleştiğini pH hesabıyla anlatıyoruz.

Yazan: Kuazara Bilim EkibiYayın: Güncelleme: 8 dk okuma

Bu yazıda · 10 bölüm
Koyu zeminde bir döngü oluşturan üç beyaz ok ve okların birleştirdiği üç daire: üstte iki altın noktalı mor bir daire, sağ altta yeşil bir fide, sol altta mor dalgalar; ortada altın bir nokta ve altta üzerinde altın bir işaret bulunan bir ölçek çizgisi; sade, geometrik bir diyagram

COP31’in 17 Kasım gününün başlığı Okyanus, Denizler, Doğa ve Arazi Kullanımı (COP31 tematik günleri). Okyanus, ormanlar ve toprak aynı döngünün parçalarıdır. Bu yazı o döngüyü, yani karbonun Dünya üzerindeki yolculuğunu ve okyanusun kimyasında yol açtığı değişimi anlatıyor.

Bir otobüsün egzozundan çıkan bir karbondioksit molekülünü izlediğini düşün. Rüzgâr onu bir ormana taşıyabilir; bir yaprak onu fotosentezle şekere çevirir. Ya da denize ulaşır, suda çözünür ve bir deniz canlısının kabuğuna girer. Belki de milyonlarca yıl sonra bir kireçtaşı kayasında bulunur. Karbon atomu yok olmaz; yalnız yer ve biçim değiştirir. Bu yolculukların tümüne karbon döngüsü denir.

Karbon nerede duruyor?

NASA’nın Dünya Gözlemevi’nin anlatımına göre Dünya’daki karbonun büyük kısmı, yaklaşık 65.500 milyar ton, kayalarda saklıdır. Geri kalanı okyanusta, atmosferde, bitkilerde, toprakta ve fosil yakıtlardadır. Karbon bu depolar arasında farklı hızlarda dolaşır; bu yüzden döngü ikiye ayrılır.

Hızlı döngü: Bir canlının ömrü kadar

Hızlı karbon döngüsü büyük ölçüde canlıların içinden geçer. İki tepkime onun motorudur:

Fotosentez (bitkiler ve deniz planktonu karbonu havadan ya da sudan alır):

6 CO2+6 H2O+ıs¸ık→C6H12O6+6 O26\,\text{CO}_2 + 6\,\text{H}_2\text{O} + \text{ışık} \rightarrow \text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6 + 6\,\text{O}_2

Solunum ve ayrışma (canlılar şekeri yakar, karbonu geri verir):

C6H12O6+6 O2→6 CO2+6 H2O+enerji\text{C}_6\text{H}_{12}\text{O}_6 + 6\,\text{O}_2 \rightarrow 6\,\text{CO}_2 + 6\,\text{H}_2\text{O} + \text{enerji}

NASA’ya göre hızlı döngüde her yıl 1.000 ile 100.000 milyon ton karbon yer değiştirir. (Fotosentez nedir? ve Kompost nasıl yapılır? yazılarımız bu iki tepkimeyi ayrıntılı anlatıyor.)

Bu döngü öylesine güçlüdür ki havadaki CO₂ ölçümlerinde mevsimler görülür. Kuzey Yarım Küre’de kışın büyüyen bitki azdır ve çürüyen çoktur; CO₂ artar. İlkbaharda bitkiler büyümeye başlayınca CO₂ düşer. NASA bunu “Dünya nefes alıyor gibi” diye anlatır.

Mauna Loa: Havadaki karbonun en uzun kaydı

NOAA’nın Küresel İzleme Laboratuvarı’na göre Hawaii’deki Mauna Loa Gözlemevi’nin kaydı, atmosferdeki CO₂’nin en uzun doğrudan ölçüm kaydıdır. Ölçümleri Scripps Oşinografi Enstitüsü’nden C. David Keeling Mart 1958’de başlattı; NOAA da 1974’ten beri paralel ölçüm yapar.

YılMauna Loa yıllık ortalama CO₂
1959315,98 ppm
1985346,35 ppm
2000369,71 ppm
2015401,01 ppm
2025427,35 ppm

Kaynak: NOAA GML, Mauna Loa yıllık ortalamaları.

Hesap: 1959’dan 2025’e artış 427,35−315,98=111,37427{,}35 - 315{,}98 = 111{,}37 ppm’dir; bu, başlangıca göre 111,37÷315,98≈%35111{,}37 \div 315{,}98 \approx \%35 demektir. Mevsim nefesini de aynı veriden görebiliriz: 2025’te aylık ortalama mayısta 430,51 ppm ile en yüksek, eylülde 424,37 ppm ile en düşüktü. Aradaki fark yaklaşık 6 ppm’dir.

Yavaş döngü: Kayaların zamanı

NASA’ya göre yavaş döngüde karbonun kayalar, toprak, okyanus ve atmosfer arasında dolaşması 100–200 milyon yıl sürer ve her yıl yalnız 10–100 milyon ton karbon bu yoldan geçer. Yolculuk şöyledir:

  1. Havadaki CO₂ yağmur suyunda çözünerek zayıf bir asit, karbonik asit oluşturur.
  2. Bu asit kayaları yavaş yavaş çözer (kimyasal ayrışma); kalsiyum, magnezyum gibi iyonlar açığa çıkar.
  3. Nehirler bu iyonları okyanusa taşır. Kalsiyum, sudaki karbonatla birleşerek kalsiyum karbonat oluşturur; bunun büyük kısmını kabuk yapan canlılar üretir.
  4. Kabuklar tabanda birikir ve milyonlarca yılda kireçtaşına dönüşür.
  5. Volkanlar kayalardaki karbonun bir kısmını yeniden atmosfere verir.

NASA’nın verdiği değerlere göre volkanlar bugün yılda 130–380 milyon ton CO₂ yayar; insanlar ise fosil yakıtları yakarak yılda yaklaşık 30 milyar ton CO₂ salar, yani volkanların 100–300 katı.

İnsan kaynaklı karbon nereye gidiyor?

IPCC’nin altıncı değerlendirme raporuna göre 2010–2019 arasında insan etkinlikleri yılda ortalama 10,9 ± 0,9 PgC karbonu CO₂ olarak havaya verdi (1 PgC bir milyar ton karbondur). Bu karbon şöyle dağıldı:

  • %46’sı atmosferde birikti (yılda 5,1 PgC),
  • %23’ünü okyanus aldı (yılda 2,5 ± 0,6 PgC),
  • %31’ini karadaki bitki örtüsü depoladı (yılda 3,4 ± 0,9 PgC).

Kontrol edelim: 0,46×10,9≈5,00{,}46 \times 10{,}9 \approx 5{,}0; 0,23×10,9≈2,50{,}23 \times 10{,}9 \approx 2{,}5; 0,31×10,9≈3,40{,}31 \times 10{,}9 \approx 3{,}4. Yüzdelerin toplamı 46+23+31=10046 + 23 + 31 = 100’dür. IPCC’nin özet raporu da kara ve okyanusun son altı on yılda insan kaynaklı CO₂ salımının her yıl neredeyse sabit bir oranını, yaklaşık %56’sını, aldığını belirtir.

Okyanusun bu karbonu alması havadaki CO₂ artışını yavaşlatır, ama denizin kimyasını değiştirir. NOAA’nın Pasifik Deniz Çevresi Laboratuvarı (PMEL) da okyanusun her yıl havaya verdiğimiz CO₂’nin yaklaşık dörtte birini aldığını belirtir. NASA’ya göre okyanus binlerce yıl içinde insanların havaya verdiği fazla karbonun %85’ine kadarını alabilir; ama bu süreç yavaştır, çünkü yüzey suyunun derinlere karışmasına bağlıdır.

Okyanus asitlenmesi: Kimya adım adım

CO₂ deniz suyunda çözündüğünde bir dizi denge tepkimesi başlar:

CO2+H2O⇌H2CO3⇌H++HCO3−\text{CO}_2 + \text{H}_2\text{O} \rightleftharpoons \text{H}_2\text{CO}_3 \rightleftharpoons \text{H}^+ + \text{HCO}_3^-

Açığa çıkan hidrojen iyonlarının (H⁺) bir kısmı, sudaki karbonat iyonlarıyla (CO₃²⁻) birleşir:

H++CO32−→HCO3−\text{H}^+ + \text{CO}_3^{2-} \rightarrow \text{HCO}_3^-

Sonuç iki yönlüdür: Suda H⁺ artar, yani pH düşer; ve karbonat iyonu azalır. Karbonat, midye, istiridye, mercan ve bazı planktonların kabuklarını ve iskeletlerini yaptığı kalsiyum karbonatın yapı taşıdır. IPCC’ye göre bu süreç, kalsiyum karbonatın doygunluk durumunu düşürür.

Önemli bir ayrıntı: Okyanus asidik değildir, hafif bazdır. “Asitlenme”, pH’nin asit yönüne doğru kaydığı anlamına gelir. NASA’nın ifadesiyle hafif bazik bir okyanus biraz daha az bazik hâle gelir. (Asit ve baz nedir? yazımız pH cetvelini anlatıyor.)

Hesap zamanı: 0,1’lik pH düşüşü küçük mü?

pH, hidrojen iyonu derişiminin logaritmasıyla tanımlanır:

pH=−log⁡10[H+]⇒[H+]=10−pH\text{pH} = -\log_{10}[\text{H}^+] \quad\Rightarrow\quad [\text{H}^+] = 10^{-\text{pH}}

NASA’ya göre okyanus yüzeyinin pH’si 1750’den bu yana 0,1 birim düştü. Örnek olarak 8,2’den 8,1’e inen bir pH için H⁺ derişimlerinin oranı:

10−8,110−8,2=100,1≈1,26\frac{10^{-8{,}1}}{10^{-8{,}2}} = 10^{0{,}1} \approx 1{,}26

Yani pH’deki 0,1’lik düşüş, hidrojen iyonu derişiminin yaklaşık %26 artması demektir. Kaynaklarda sık geçen “asitlikte yaklaşık %30 değişim” ifadesi bu büyüklükteki bir değişimi anlatır. Logaritmik bir ölçekte küçük görünen bir fark, gerçekte büyük bir orandır. (Üslü sayılar ve üstel büyüme dersinde 10’un kuvvetlerini çalışabilirsin.)

IPCC’ye göre okyanus yüzeyinde pH, 1980’lerden bu yana subtropik bölgelerde on yılda 0,016–0,020 birim düşüyor; asitlenme Kuzey Atlantik’in kuzeyinde ve Güney Okyanusu’nda 2000 m’nin altına kadar yayıldı. Raporun özetine göre son on yıllardaki kadar düşük açık okyanus yüzey pH değerleri, son 2 milyon yılda olağan dışıdır.

Sık karıştırılan noktalar

“Okyanus asitleşiyorsa artık asittir.” Okyanus hâlâ hafif bazdır. Asitlenme, pH’nin düşme yönünü anlatır.

“0,1’lik pH değişimi önemsizdir.” pH logaritmiktir; 0,1 birimlik düşüş hidrojen iyonu derişiminde yaklaşık %26’lık bir artıştır.

“Volkanlar insanlardan çok CO₂ salar.” NASA’nın verdiği değerlere göre bugün insanların fosil yakıtlardan saldığı CO₂, volkanlarınkinin 100–300 katıdır.

“Bitkiler ve okyanus fazla CO₂’nin hepsini alıyor.” IPCC’ye göre 2010–2019’da insan kaynaklı CO₂’nin yaklaşık %46’sı atmosferde kaldı.

Kendin dene

  1. Bir deniz suyu örneğinin pH’si 8,0’dan 7,9’a düşüyor. H⁺ derişimi kaç katına çıkar?
  2. pH 8,1’den 7,8’e düşseydi H⁺ derişimi kaç katına çıkardı?
  3. Bir yılda insan etkinlikleri 11 PgC karbon salsa ve dağılım IPCC’nin 2010–2019 oranlarıyla aynı olsa okyanus kaç PgC alırdı?

Cevaplar: 1) 100,1≈1,2610^{0{,}1} \approx 1{,}26 katına. 2) 100,3≈210^{0{,}3} \approx 2 katına. 3) 0,23×11≈2,50{,}23 \times 11 \approx 2{,}5 PgC.

Özetle

  • Karbon kayalarda, okyanusta, atmosferde, canlılarda, toprakta ve fosil yakıtlarda bulunur; en büyük depo kayalardır.
  • Hızlı döngü fotosentez ve solunumla canlıların içinden geçer; havadaki CO₂ mevsimlerle “nefes alır”.
  • Yavaş döngü kayaların ayrışması, kireçtaşı oluşumu ve volkanlarla 100–200 milyon yıl sürer.
  • Mauna Loa’da CO₂, 1959’dan 2025’e yaklaşık %35 arttı.
  • 2010–2019’da insan kaynaklı CO₂’nin %46’sı atmosferde kaldı, %23’ünü okyanus, %31’ini kara aldı.
  • Okyanusta çözünen CO₂ pH’yi düşürür ve karbonat iyonunu azaltır; 0,1’lik pH düşüşü H⁺’da yaklaşık %26’lık artıştır.

Karbonu denizin altında depolayan bir bitkiyi Posidonia deniz çayırı nedir? yazısında, karada depolayan toprağı Toprak karbonu nedir? yazısında, CO₂’nin neden ısıttığını Sera etkisi nedir? yazısında okuyabilirsin. Döngünün başlangıç noktasını Fotosentez ve ışık dersinde çalış; Lab’deki Yaprak fabrikası figüründe karbondioksit ve ışığı değiştirerek kendin dene.

Sık sorulanlar

4 soru

Karbon döngüsü nedir?

Karbonun atmosfer, canlılar, toprak, okyanus ve kayalar arasındaki dolaşımıdır. Hızlı döngü fotosentez ve solunumla canlıların ömrü ölçeğinde işler; yavaş döngü kayaların ayrışması, kireçtaşı oluşumu ve volkanlarla 100–200 milyon yıl sürer.

Okyanus asitlenmesi nedir?

Havadaki CO₂'nin deniz suyunda çözünerek karbonik asit oluşturması ve suyun pH'sini düşürmesidir. Bu sırada karbonat iyonları azalır; karbonat, kabuklu canlıların kalsiyum karbonat yapmak için kullandığı yapı taşıdır. Okyanus hâlâ hafif bazdır; asitlenme pH'nin düşme yönünü anlatır.

Okyanusun pH'si ne kadar düştü?

NASA'ya göre okyanus yüzeyinin pH'si 1750'den bu yana yaklaşık 0,1 birim düştü. pH logaritmik olduğu için bu, hidrojen iyonu derişiminin yaklaşık 1,26 katına çıkması demektir. IPCC'ye göre 1980'lerden beri subtropik yüzey sularında pH on yılda 0,016–0,020 birim düşüyor.

İnsan kaynaklı CO₂'nin ne kadarı okyanusa gidiyor?

IPCC'nin altıncı değerlendirme raporuna göre 2010–2019 döneminde insan kaynaklı CO₂ salımının yaklaşık %23'ünü okyanus, %31'ini karadaki bitki örtüsü aldı; %46'sı atmosferde kaldı.

Kaynaklar

7 kaynak
  1. 1.COP31 Türkiye: COP31 tematik günleri belli oldu (yeni sekmede açılır)cop31.tr
  2. 2.NASA Earth Observatory: The Carbon Cycle (Riebeek, 2011) (yeni sekmede açılır)earthobservatory.nasa.gov
  3. 3.NOAA Global Monitoring Laboratory: Trends in Atmospheric Carbon Dioxide (Mauna Loa) (yeni sekmede açılır)gml.noaa.gov
  4. 4.NOAA GML: Mauna Loa CO₂ yıllık ve aylık ortalama veri dosyaları (co2_annmean_mlo.txt, co2_mm_mlo.txt) (yeni sekmede açılır)gml.noaa.gov
  5. 5.IPCC (2021). AR6 WG1, Bölüm 5: Global Carbon and Other Biogeochemical Cycles and Feedbacks (Yönetici Özeti) (yeni sekmede açılır)ipcc.ch
  6. 6.IPCC (2021). AR6 WG1, Politika Yapıcılar için Özet (A.1.1, A.2) (yeni sekmede açılır)ipcc.ch
  7. 7.NOAA PMEL Carbon Program: Ocean Acidification (yeni sekmede açılır)pmel.noaa.gov
  • #karbon döngüsü
  • #okyanus asitlenmesi
  • #pH
  • #Mauna Loa
  • #fotosentez
  • #COP31

İlgili yazılar

Tüm Kimya yazıları

Pulsar'a abone ol

Bilimden, teknolojiden, kültürden ve sanattan seçilmiş gelişmeler, her gün e-postanda.