İçeriğe geç
Bilim ve Kültür

COP nedir? İklim zirvesi nasıl karar verir

COP, BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nin taraflarının her yıl toplandığı karar organıdır. Sözleşmenin amacını, kararların neden oylamayla değil uzlaşıyla alındığını, Paris Anlaşması'nın beş yıllık döngüsünü ve bilimin bu süreçteki yerini kaynaklarıyla anlatıyoruz.

Yazan: Kuazara Bilim EkibiYayın: Güncelleme: 6 dk okuma

Bu yazıda · 8 bölüm
Koyu zeminde büyük bir dairenin çevresine eşit aralıklarla dizilmiş beyaz noktalar ve dairenin ortasında altın bir nokta; yanında köşeli parantezli satırlardan oluşan bir belge çizimi bulunan sade, geometrik bir diyagram

COP31’in 20 Kasım gününün başlığı Nihai Müzakereler (COP31 tematik günleri). Konferansın son günlerinde taraflar, iki hafta boyunca görüştükleri metinler üzerinde karar vermeye çalışır. Bu yazı, bir COP’un nasıl işlediğini ve kararların nasıl alındığını anlatıyor; herhangi bir müzakerenin sonucunu ya da bir ülkenin tutumunu değil.

Haberlerde “COP31”, “COP28” gibi adlar duyarsın. Bu sayılar bir sırayı anlatır: Aynı toplantının kaçıncı kez yapıldığını. Peki bu toplantı nedir, kimler katılır ve yaklaşık 200 tarafın katıldığı bir toplantıda nasıl ortak bir karar çıkar?

Bir sözleşme ve onun karar organı

BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (İngilizce kısaltmasıyla UNFCCC), BM Antlaşmalar Bölümü’nün kayıtlarına göre 9 Mayıs 1992’de New York’ta kabul edildi ve 21 Mart 1994’te yürürlüğe girdi. Aynı kayıtlara göre sözleşmenin bugün 198 tarafı vardır. Taraflar devletlerdir; sözleşme, Avrupa Birliği gibi bölgesel ekonomik bütünleşme örgütlerinin de taraf olmasına izin verir.

Sözleşmenin 2. maddesi nihai amacı şöyle tanımlar: Atmosferdeki sera gazı derişimlerini, iklim sistemine insan kaynaklı tehlikeli bir müdahaleyi önleyecek bir düzeyde durdurmak. Bu düzeye, ekosistemlerin iklim değişikliğine doğal olarak uyum sağlamasına, gıda üretiminin tehdit altına girmemesine ve ekonomik kalkınmanın sürdürülebilir biçimde ilerlemesine yetecek bir süre içinde ulaşılmalıdır.

COP (Conference of the Parties, Taraflar Konferansı), sözleşmenin en üst karar organıdır. UNFCCC’nin açıklamasına göre:

  • Sözleşmeye taraf olan bütün devletler COP’ta temsil edilir.
  • COP, aksi kararlaştırılmadıkça her yıl toplanır. İlk COP, Mart 1995’te Berlin’de yapıldı.
  • COP’un varsayılan yeri, sekretaryanın bulunduğu Bonn’dur; bir taraf ev sahipliği önerirse başka bir yerde toplanır.
  • COP başkanlığı, BM’nin beş bölgesel grubu (Afrika, Asya, Latin Amerika ve Karayipler, Orta ve Doğu Avrupa, Batı Avrupa ve Diğerleri) arasında döner.

COP31’in sırası da buradan gelir: 1995’teki ilk toplantıdan bu yana yapılan 31. Taraflar Konferansı.

Kararlar neden uzlaşıyla alınır?

Sözleşmenin 7. maddesi, COP’un kendi usul kurallarını uzlaşıyla kabul etmesini ister. Ama bu kuralların bir maddesi üzerinde hiçbir zaman anlaşılamadı. UNFCCC sekretaryasının 1996 tarihli belgesine göre COP, ilk oturumundan beri taslak usul kurallarını, oylamayı düzenleyen 42. kural dışında uygulamaktadır.

UNFCCC’nin el kitabı bunun sonucunu şöyle açıklar: COP oturumlarında bir oylama kuralı uygulanmadığı için bütün esasa ilişkin konularda karar almak uzlaşı gerektirir; usule ilişkin konularda ise hazır bulunan ve oy kullananların basit çoğunluğu yeterlidir.

Bu kuralın bir sonucu vardır: Yaklaşık 200 tarafın her birinin kabul edebileceği bir metin bulunmadıkça esasa ilişkin bir karar çıkmaz. Müzakerelerin uzun sürmesinin ve son günlerin yoğun geçmesinin nedenlerinden biri budur.

Küçük bir hesap: 198 taraftan her biri bir metni bağımsız olarak %99 olasılıkla kabul ediyor olsaydı (değer, hesabı göstermek için seçilmiş bir varsayımdır), hepsinin birlikte kabul etme olasılığı:

0,99198≈0,140{,}99^{198} \approx 0{,}14

yani yaklaşık %14 olurdu. Gerçek müzakereler böyle bağımsız zar atışları değildir; taraflar metni birbirlerinin itirazlarına göre değiştirir. Ama hesap, uzlaşının neden bu kadar çok emek istediğini gösterir: Her ek taraf, metnin herkesçe kabul edilebilir olması için bir koşul daha ekler.

Bir COP’ta iş nasıl yürür?

UNFCCC’nin el kitabına göre sözleşmenin iki yardımcı organı vardır: Bilimsel ve Teknolojik Danışma Yardımcı Organı (SBSTA) ve Uygulama Yardımcı Organı (SBI). Bu organlar yılda iki kez toplanır: genellikle yıl ortasında ve COP ile birlikte. Teknik konuları hazırlar ve COP’a karar taslakları önerirler.

COP ve yardımcı organlar, belirli konularda anlaşma aramak için müzakere grupları, herkese açık temas grupları ve taslak grupları kurabilir. Bu gruplarda üzerinde henüz anlaşılmamış ifadeler köşeli parantez içinde yazılır. Örneğin 1996 tarihli usul kuralları belgesinde oylama kuralı, birbirine seçenek iki metin olarak köşeli parantezler içinde durur. Müzakere ilerledikçe parantezler kalkar; son genel kurulda kabul edilen metinler COP kararı olur.

Paris Anlaşması’na taraf olanlar, anlaşmanın kendi karar organı olarak da toplanır. Anlaşmanın metninde bu organ “Paris Anlaşması’nın Tarafları Toplantısı olarak görev yapan Taraflar Konferansı” diye geçer; kısaltması CMA’dır.

Paris Anlaşması ve beş yıllık döngü

Paris Anlaşması, BM kayıtlarına göre 12 Aralık 2015’te Paris’te kabul edildi ve 4 Kasım 2016’da yürürlüğe girdi. Anlaşmanın 21. maddesine göre yürürlüğe girmek için iki koşulun birlikte sağlanması gerekiyordu: En az 55 tarafın onaylaması ve onaylayanların toplam küresel sera gazı salımının en az %55’ini oluşturması.

Anlaşmanın 2. maddesi sıcaklık hedefini şöyle koyar: Küresel ortalama sıcaklık artışını sanayi öncesi düzeyin 2 °C’nin epey altında tutmak ve artışı 1,5 °C ile sınırlamak için çaba göstermek.

Bu hedefe nasıl yaklaşılacağını anlaşma bir döngüyle düzenler:

  • Ulusal katkılar (NDC): 4. maddenin 9. fıkrasına göre her taraf, beş yılda bir “ulusal olarak belirlenmiş katkısını” bildirir. Katkının içeriğini her taraf kendisi belirler.
  • Küresel durum değerlendirmesi: 14. maddeye göre taraflar, anlaşmanın amacına doğru toplu ilerlemeyi ilk kez 2023’te, sonra beş yılda bir değerlendirir. UNFCCC’ye göre ilk değerlendirme, 2023’te Dubai’deki COP28’de tamamlandı.
  • Değerlendirmenin sonuçları, tarafların bir sonraki ulusal katkılarını hazırlarken yararlandığı bilgi olur.

Hesap: İlk küresel durum değerlendirmesi 2023’te yapıldıysa sonrakiler 2023+5=20282023 + 5 = 2028 ve 2028+5=20332028 + 5 = 2033 yıllarına düşer. Genel olarak nn’inci değerlendirme 2023+5(n−1)2023 + 5(n-1) yılındadır.

Bilimin yeri: IPCC

COP siyasi bir karar organıdır; bilimsel değerlendirmeyi başka bir kurum yapar. Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneli (IPCC), kendi açıklamasına göre 1988’de BM Çevre Programı (UNEP) ve Dünya Meteoroloji Örgütü (WMO) tarafından kuruldu ve kuruluşu aynı yıl BM Genel Kurulu tarafından desteklendi. IPCC’nin görevi, iklim değişikliği hakkındaki bilginin durumunu düzenli değerlendirme raporlarıyla politika yapıcılara sunmaktır.

IPCC bir karar organı değildir; COP’un kararlarını taraflar alır. Sözleşmenin yardımcı organlarından SBSTA, bilim ile müzakere arasındaki köprülerden biridir. (Dünyanın sıcaklığı nasıl ölçülür? yazımızda WMO’nun güncel değerlendirmesini, Sera etkisi nedir? yazımızda IPCC raporlarının anlattığı fiziği bulabilirsin.)

Gözlemciler

COP yalnız hükümet temsilcilerinden oluşmaz. Sözleşmenin 7. maddesine göre BM kuruluşları ve sözleşmenin konularında yetkin hükümet dışı kuruluşlar, hazır bulunan tarafların en az üçte biri itiraz etmedikçe gözlemci olarak kabul edilebilir. Gözlemciler kararlara katılmaz, ama toplantıları izler ve yan etkinlikler düzenler.

Sık karıştırılan noktalar

“COP bir yasa çıkarır.” COP kararlar alır ve anlaşmalar kabul edebilir. Bir anlaşmanın bir ülke için bağlayıcı olması, o ülkenin anlaşmayı kendi iç hukukuna göre onaylamasına bağlıdır; Paris Anlaşması da yeterli sayıda onaydan sonra yürürlüğe girdi.

“IPCC iklim kararlarını verir.” IPCC bilimsel değerlendirme yapar; kararları COP’taki taraflar verir.

“COP’ta kararlar oy çokluğuyla alınır.” Oylama kuralı hiç kabul edilmediği için esasa ilişkin kararlar uzlaşıyla alınır.

“COP yalnız iki hafta çalışır.” Yardımcı organlar yıl ortasında da toplanır; müzakereler yıl boyunca sürer, COP bu sürecin en görünür bölümüdür.

Özetle

  • UNFCCC 1992’de kabul edildi, 1994’te yürürlüğe girdi; bugün 198 tarafı var.
  • COP, sözleşmenin en üst karar organıdır; her yıl toplanır, ilk toplantı 1995’te Berlin’deydi.
  • Oylama kuralı kabul edilmediği için esasa ilişkin kararlar uzlaşıyla alınır.
  • Paris Anlaşması 2 °C’nin epey altı ve 1,5 °C hedeflerini koyar; ulusal katkılar ve küresel durum değerlendirmeleri beş yıllık döngüyle ilerler.
  • IPCC bilimsel değerlendirmeyi yapar; kararları taraflar verir.

COP31’in günlük başlıklarını ve dizinin bütün yazılarını COP31 sayfasında bulabilirsin. Birlikte karar vermenin matematiğini Ortak malların trajedisi nedir?, salımların nasıl hesaplandığını Karbon ayak izi nasıl hesaplanır? yazısında okuyabilirsin. Yüzde ve eşik hesaplarını Yüzde ve günlük hayat dersinde, olasılıkları çarpmayı Deneysel ve kuramsal olasılık dersinde çalışabilirsin.

Sık sorulanlar

4 soru

COP nedir?

COP (Taraflar Konferansı), BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nin en üst karar organıdır. Sözleşmeye taraf olan bütün devletler burada temsil edilir; COP aksi kararlaştırılmadıkça her yıl toplanır. İlk COP 1995'te Berlin'de yapıldı.

COP'ta kararlar nasıl alınır?

COP, taslak usul kurallarını oylamayı düzenleyen 42. kural dışında uygular. Oylama kuralı kabul edilmediği için esasa ilişkin bütün kararlar uzlaşıyla alınır; usule ilişkin konularda basit çoğunluk yeterlidir.

Paris Anlaşması neyi hedefler?

Anlaşmanın 2. maddesine göre küresel ortalama sıcaklık artışını sanayi öncesi düzeyin 2 °C'nin epey altında tutmayı ve artışı 1,5 °C ile sınırlamak için çaba göstermeyi hedefler. Anlaşma 12 Aralık 2015'te kabul edildi, 4 Kasım 2016'da yürürlüğe girdi.

NDC ve küresel durum değerlendirmesi nedir?

NDC, her tarafın beş yılda bir bildirdiği ulusal olarak belirlenmiş katkıdır. Küresel durum değerlendirmesi ise tarafların Paris Anlaşması'nın amacına doğru toplu ilerlemeyi beş yılda bir değerlendirmesidir; ilki 2023'te COP28'de tamamlandı.

Kaynaklar

10 kaynak
  1. 1.COP31 Türkiye: COP31 tematik günleri belli oldu (yeni sekmede açılır)cop31.tr
  2. 2.BM Antlaşmalar Bölümü: United Nations Framework Convention on Climate Change, yürürlük ve taraf durumu (10 Kasım 2026) (yeni sekmede açılır)treaties.un.org
  3. 3.BM Antlaşmalar Bölümü: Paris Agreement, yürürlük durumu (10 Kasım 2026) (yeni sekmede açılır)treaties.un.org
  4. 4.United Nations Framework Convention on Climate Change (1992), metin (madde 2, 7, 15) (yeni sekmede açılır)unfccc.int
  5. 5.Paris Agreement (2015), metin (madde 2, 4, 14, 21) (yeni sekmede açılır)unfccc.int
  6. 6.UNFCCC: Conference of the Parties (COP) (arşiv kopyası) (yeni sekmede açılır)unfccc.int
  7. 7.UNFCCC (1996). Adoption of the rules of procedure, FCCC/CP/1996/2 (arşiv kopyası) (yeni sekmede açılır)unfccc.int
  8. 8.UNFCCC (2006). United Nations Framework Convention on Climate Change: Handbook (§2.F ve yardımcı organlar) (yeni sekmede açılır)unfccc.int
  9. 9.UNFCCC: Global Stocktake (arşiv kopyası) (yeni sekmede açılır)unfccc.int
  10. 10.IPCC: History of the IPCC (arşiv kopyası) (yeni sekmede açılır)ipcc.ch
  • #COP
  • #UNFCCC
  • #Paris Anlaşması
  • #uzlaşı
  • #IPCC
  • #COP31

Pulsar'a abone ol

Bilimden, teknolojiden, kültürden ve sanattan seçilmiş gelişmeler, her gün e-postanda.